تاریخ: ۱۳۹۴/۶/۷
لؤلؤ و مرجان
مهم‌‌ترین مطالب این کتاب عبارت است از: استحباب روضه‌خوانی و گریستن بر امام حسین علیه‌السلام و اهل بیت علیهم‌السلام، تعریف علم روضه‌خوانی، شرایط روضه‌خوانی. در این کتاب هم‌چنین از اهمیّت راستگویی و مفاسد دروغگویی بویژه دروغ بستن به خداوند و پیشوایان اسلام، سخن رفته و نمونه‌هایی از...

نام کتاب: لؤلؤ و مرجان در شرط پلّه اوّل و دوّم منبر روضهخوانان [عنوان روی جلد این چاپ: چشم‌اندازی به تحریفات عاشورا (لؤلؤ و مرجان)]

مؤلف: میرزا حسین نوری طبرسی

فوت مؤلف: 1320 ق

زبان: فارسی

نوع: تحلیل

درجه‌ی اعتبار: تحریف‌‌ستیز

مشخصات نشر: تحقیق و تعلیق: مصطفی درایتی، انتشارات استاد احمد مطهری، نوبت چاپ: اول.

موضوع: بررسی روضه‌‌ها و تحریفات و علل کج‌‌روی‌ها در عزاداری

توضیح:

نقادی تاریخی واقعی، از اواخر دوره‌ی قاجار آغاز شد. بنیان‌‌گذار این نقادی میرزا حسین نوری بود که به درستی نمی‌‌دانیم با چه زمینه‌‌ای متوجه این نقد تاریخی شده است. هرچه هست وی، صاحب مستدرک الوسائل است و این کتاب را پس از آن در ذی‌القعده 1319 ق، تألیف کرده است.

وی در آغاز کتاب به انگیزه تألیف آن اشاره کرده است: یکی از عالمان هندوستان «مکرّر از آن‌جا به حقیر شکایت از ذاکرین و روضه‌خوانان آن صوب کرده که در گفتن دروغ حریص و بی‌باک و اصرار تام در نشر اکاذیب و مجعولات دارند. بلکه نزدیک به آن رسیده که آن را جایز دانند و مباح شمارند … و امر فرمود که چند کلمه در این باب به طریق موعظه و مجادله حسنه نوشته… شود» (ص 2). آن‌گاه نویسنده گفته که وضع عتبات عالیات و شهر‌های ایران نیز به همین گونه است.

لؤلؤ و مرجان مشتمل است بر: مقدّمه، دو فصل و خاتمه. مقدّمه کتاب در استحباب روضه‌خوانی و گریستن بر امام حسین علیه‌السلام و اهل بیت علیهم‌السلام و مستند به هشت حدیث است. از دیگر مطالب مقدّمه وجه تسمیه‌ی «روضه‌خوان» و تعریف علم روضه‌خوانی به نقل از یکی از علمای اعلام در مقاله مطایبه و طنز است. در فصل اوّل و دوم از دو شرط روضه‌خوانی سخن رفته است: «اخلاص» و «صدق». نویسنده گفته است که شرط داخل شدن به صنف روضه‌خوان‌‌ها برخورداری از این دو ویژگی است.

فصل اوّل، در بیان شرط اوّل روضه‌خوانی، یعنی اخلاص است و ذکر چهار مفسده که مترتّب بر ترک اخلاص است و ذکر سه تنبیه. در این فصل مذمّت از افرادی شده که ریا را در روضه‌خوانی جایز دانسته و یا روضه‌خوانی را سرمایه تجارت خود کرده‌اند.

فصل دوم، که حجم آن چهار برابر فصل اوّل است. در بیان شرط دوم روضه‌خوانی، یعنی صدق است و توضیح آن در ضمن پنج مقام و ذکر چهار تنبیه و سه فرع. در این فصل از اهمیّت راستگویی و مفاسد دروغگویی، بویژه دروغ بستن به خداوند و پیشوایان اسلام، سخن رفته و نمونه‌هایی از روضه‌های دروغ نقل و نقد و مذمّت از افرادی شده که دروغ گفتن را در روضه‌‌خوانی (برای گریانیدن)، جایز دانسته‌اند و سرانجام خاتمه کتاب، به مذمّت از گوش دادن به اخبار دروغ پرداخته و آیات و روایاتی در این باره ارائه شده است.

لؤلؤ و مرجان بیانیه‌‌ای کوبنده علیه روضه‌خوان‌‌ها (نه روضه‌خوانی و روضه‌خوان‌‌های واقعی) است. حاجی نوری در این کتاب شمشیر را از رو علیه روضه‌خوان‌ها بسته و بشدّت به آن‌ها تاخته است. وی روضه‌خوان‌ها را آلوده به ناخالصی و دروغ می‌داند که موجب شده‌اند شیعه را «سخریّه و استهزاء» کنند (ص 2) و یا بگویند «شیعه بیت کذب است» (ص 185). از این روست که در اواخر کتاب می‌گوید: «هر که درد دین دارد باید در خلوات بر مظلومی و غربت اسلام بگرید» (ص 192). وی علّت خرابی در وضع روضه‌خوانی را سکوت و مسامحه «اهل علم» می‌داند و می‌گوید: «اگر اهل علم مسامحه نمی‌کردند و مراقب تمیز صحیح و سقیم و صدق و کذب گفتار این طایفه [روضه‌خوان‌ها] می‌شدند و از گفتن اکاذیب نهی می‌کردند کار خرابی به این‌جا نمی‌رسید.» (ص 2) هم‌چنین در اواخر کتاب با اشاره به همین مطلب می‌گوید: «تمامی خرابی از سرچشمه است» (ص 189) و آن‌گاه «بزرگان این مذهب» را به مقابله با این وضع دعوت می‌کند (ص 189).

از نکات مهم کتاب اشاره‌ی محدث نوری به پاره‌‌ای از روضه‌ها و منقولات دروغ است که بر سر منابر تکرار می‌‌گردد، از آن جمله است:

1) قصّه زعفر جنّی و عروسی قاسم در کربلا که هر دو در کتاب روضة‌الشّهداء کاشفی موجود است. (ص 184)

2) تعداد لشکر مخالفان امام حسین علیه‌السلام در کربلاست که آن را نزدیک به پانصد هزار تن، بلکه ششصد هزار سواره و دو کرور [یک میلیون] پیاده گفته‌اند (ص160 و 184).

3) درباره تعداد کشته‌شدگان به دست امام حسین علیه‌السلام گفته است که به نظر مسعودی در اثبات الوصیه هزار و هشتصد تن و به نظر ابن شهر آشوب و محمّد بن ابی‌طالب هزار و نهصد و پنجاه تن است؛ امّا در روضة‌الشّهداء «مقتولین آن حضرت را به سیصد هزار و کشتگان ابی‌الفضل را بیست و پنج هزار و از سایرین نیز بیست و پنج هزار رسانده است» (ص 185).

4) سخنِ ذلت‌‌بار امام حسین علیه‌السلام به حضرتِ زینب سلام‌الله‌علیها در قتلگاه. (ص 90)

5) اگرچه زیارت وارث از زیاراتِ مأثورة معتبره است، اما از «السلام علی أبیضکم و علی اسودکم» به بعد، ساختگی است. (ص 97)

6) کتاب مفتاح الجنان، جمع کرده‌ی بعضی عوام است. (ص 98)

7) آن‌چه گویند در سبب بیرون بردن حُر از میان شهدا و دفن کردن او در آن موضع، داخل در مجعولات است. (ص 99)

8) تعیینِ جایی در داخل مسجد و دفن مختار در آن‌جا را ساختگی می‌‌داند. (ص 100)

9) تذکر برخی بدعت‌‌‌ها مانند غسل اویس قرن و آش ابوالدرداء. (ص 102)

10) بیانِ هفت شاهد و قرینه بر اشتباه بودنِ رسیدن اهل بیت علیهم‌السلام به کربلا در روز اربعین. (155-143)

11) عطیه‌ی کوفی که با جابر بن عبدالله انصاری در روز اربعین به کربلا رفته است، محدّث و جلیل القدر است نه غلامِ جابر. (ص 155)

12) داستان هاشم مرقال. (ص 156)

13) تولید شهیدی با نام فضل بن علی، برادر امام حسین علیه‌السلام. (ص 157)

14) خروجِ امام حسین علیه‌السلام از مدینه همانند پادشاهان. (ص 168)

15) اتهام بی‌‌خبری امام سجاد علیه‌السلام از وقایع میدان نبرد. (ص 170)

16) یاری‌رسانی حضرت زینب سلام الله علیها به امام حسین علیه‌السلام هنگام سوار شدن بر اسب. (ص 170)

17) حضورِ اسب پیامبر صلی الله علیه وآله در روز عاشورا. (ص 170)

18) سخنانِ زینب کبری در قتلگاه به برادرش «أأنت أخی؟ أأنت رجائنا؟» (ص 171)

19) روزی دو مرتبه امام سجاد علیه‌السلام بی‌‌هوش می‌‌شد. (ص 171)

20) جنگ حضرت عباس در صفین. (ص 191)

21) آب آوردن حضرت عباس در کودکی. (ص 191)

از دیگر نکات کتاب انتقاد‌های نویسنده به کتاب‌‌های چند تن از اعلام است؛ از جمله انتقاد به ارشاد شیخ مفید و روضة‌الشّهداء از کاشفی و اسرارالشّهاده از فاضل دربندی و محرق القلوب از نراقی. هم‌چنین انتقاد به سیّد بن طاووس و ابن نما که گفته‌اند اهل بیت در مراجعت از شام در روز اربعین به کربلا رسیدند و عزاداری کردند. این انتقاد بدون پاسخ نماند و به آن انتقاد شد. کتاب تحقیق درباره اوّل اربعین حضرت سیّدالشّهداء علیه‌السلام، از سیّد محمّدعلی قاضی طباطبایی، انتقاد به این انتقاد و عهده‌دار اثبات این مطلب است که اهل بیت در مراجعت از شام در روز اربعین به کربلا رسیدند.

لؤلؤ و مرجان نخستین کتابی است که درباره اصلاح روضه‌خوانی و پاکسازی آن نوشته شده است. این کتاب، به لحاظ خرافه‌‌زایی مانند کتاب التّنزیه فی اعمال الشّبیه، از علامه سیّد محسن امین، است. یعنی همان‌گونه که امین در التّنزیه عهده‌دار خرافه‌زدایی از عزاداری و پاکسازی آن شده، حاجی نوری در لؤلؤ و مرجان عهده‌دار خرافه‌زدایی از روضه‌خوانی و اصلاح آن شده است. با این تفاوت که اوّلاً فضل تقدّم در خرافه‌زدایی از آن مؤلّف لؤلؤ و مرجان است، ثانیاً کتاب لؤلؤ و مرجان تقریباً مقبول و مؤثر واقع شد، امّا رساله التّنزیه مورد مناقشه قرار گرفت و بر آن ردّیه‌های متعدّدی نوشته شد.

لازم به یادآوری است این کتاب چندین مرتبه ویرایش شده و به زیور طبع آراسته شده است، که بهترین آن‌ها با عنوان «چشم‌اندازی به تحریفات عاشورا» است. اما بقیه‌ی چاپ‌‌‌ها و ویرایش‌‌‌های این کتاب عبارتند از: (بازنویسی: جابر رضوانی، بنی‌‌الزهرا (س)، 328 صفحه، رقعی (شومیز)، چاپ 1، سال 1386)؛ (زیرنظر: شمس فراهانی، فراهانی، 216 صفحه، رقعی (شومیز)، چاپ 1 سال 1390)؛ (مصحح: کریم فیضی، مطبوعاتی دینی، 264 صفحه، وزیری (شومیز)، چاپ 1 سال 1383)؛ (ویراستار: سیدعلی رضوی‌، آفاق، 312 صفحه، وزیری (شومیز)، چاپ 1 سال 1388)

با توجه به این‌که یکی از مهم‌‌ترین و بهترین چاپ‌‌های این کتاب، همان چاپی است که توسط پژوهشگر توانا، جناب آقای مصطفی درایتی تحقیق شده و به مناسبت یکصدمین سال وفات محدث بزرگ میرزا حسین نوری؛ به جاپ رسیده است، در ادامه به معرفی این کتاب اشاره می‌‌گردد. چینش مطالب این کتاب به شرح ذیل می‌‌باشد:

- مقدمه؛ (فضیلت گریاندن در مصائب اهل بیت علیهم‌السلام)

- فصل اول؛ اخلاص و مسائل منافی با آن

- تنبیه بر چند مسئله

- ریا در عبادت؛ ریا و تباکی؛ آفات روضه‌خوانی؛ تکلیف روضه‌خوانی؛ کمک به روضه‌خوانان

- فصل دوم؛ صدق

- مقام نخست: مدح صدق

- مقام دوم: مذمت دروغ‌گویی

- مقام سوم: دروغ بستن به خدا و معصومان علیهم‌السلام

- مقام چهارم: اقسام دروغ و احکام آن

- مقام پنجم: مراد از صدق در بازگویی داستان

- چند تنبیه:

- تنبیه نخست: جستجو در نقل از ثقه

- تنبیه دوم: توجه به محتوا نه مؤلف

- تنبیه سوم: مسنای یهود و مسنای جدید

- تنبیه چهارم: دلائل بی‌مبالاتی

- خاتمه

نکات و مطالب:

چنان‌که از فهرست مطالب روشن می‌‌شود، این کتاب نکات و مطالب مهم و ارزشمندی را در خود جای داده است و محقق گرامی نیز با مقدمه و حاشیه‌‌‌هایی که به متن آن محدث سترگ، نوشته است، بر غنای مطلب و ارزش آن افزوده است.

اگر بخواهیم برخی مطالب مهم و کلیدی این کتاب را یادآور شویم، می‌‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

1) تقسیم نگاه به عاشورا، بر دو گونه‌ی ثبوتی (سراسر زندگی ایشان با الهام و امداد غیبی و استفاده از قدرت فوق بشر، تحقق یافته است) و اثباتی (ایشان مصلحی دلسوز، انسانی کامل و متعهد و بشر آزاده که از تأییدات الهی نیز برخوردار بوده است) و بیان فواید و زیان‌‌‌های هر گونه.

2) بیان دیدگاه اثباتی امام خمینی (ره) نسبت به عاشورا و تغییر دادن دید مردمان از دیدگاه ثبوتی (که برای قدرت‌‌ها بی‌زیان بوده است) به دیدگاه اثباتی (که با ریشه‌ی ستم در ستیز است) توسط ایشان.

3) تبیین جایگاه «گریه» از لحاظ نفسی (گریستن ارزش دارد اگرچه به خاطر مطالب دروغ یا از روی هواس پرت) یا توسلی (گریستن راهی برای عرض ادب و تنبه است و بدون رعایت آداب ارزش ندارد) بودن و بیان لوازم هر کدام.

4) بررسی دلایل انحراف در جای جای نوشتار و حاشیه؛ که از آن جمله می‌‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

- حرفه‌ای شدن مداحی و منبر یعنی عده‌ای از این روش به امرار معاش بپردازند و معارف دینی را هم‌چون کالایی به دیگران بفروشند. البته محقق کتاب در جایی چند راه‌حل برای دوری از این مشکل بیان می‌‌کند.

- خواندن روضه‌‌‌های مشکوک را از باب دروغ مصلحتی جایز دانستن.

- بیان شرح رخداد‌ها به شیوه‌ی زبان حال.

- داغ کردن مجلس

- گرفتن اشک از مستمع

- گردآوری جمعیت بیشتر

- ر‌ها شدن مردم از سوی اندیشوران فهیم

- شرط ندانستن «ادب داری» در مقام «عرض ارادت»

5) بیان نُه گونه از مجالس عزاداری و مزیت‌‌‌ها و زیان‌‌‌های هر کدام و اشاره به این نکته که انگیزه‌‌‌ها به صورت طبیعی در شکل مجالس، نوع مستمعان، شیوه‌ی فراخوان واعظ و مداح، روش پذیرایی، نوع شروع و ختم مجالس، راه‌‌های احترام به میهمانان، جنس برنامه‌‌‌های اجرایی، تقسیم وقت برای برنامه‌‌‌ها و… تأثیر مستقیم و دوری‌ناپذیر، می‌‌گذارد.

6) بیان ده شرط برای منبری؛ از زبان مرحوم بیرجندی در کتاب «کبریت احمر»

7) یادآوری سفارش علامه شعرانی به مداحان و منبری‌‌‌ها نسبت به دوری از هر مطلب مشکوک

8) بیان وظیفه‌ی سنگین دانشمندان دلسوز و فهیم در برابر تحریفات

9) برشماری وظایف بانی مجلس عزاداری

10) شمردن چندین وظیفه و شرط برای مستعمان و شرکت‌کنندگان در مراسم سوگواری

اگر قرار باشد فعالیت محقق گرامی در راستای پژوهش کتاب گرانسنگ «لؤلؤ و مرجان» در چند سطر بیان گردد، می‌‌توان برخی موارد را چنین برشمرد:

- تزیید مصادر و منابع؛

- بیان زیست‌نامه‌ی کوتاه از افراد مذکور در متن کتاب؛

- توضیح برخی مطالب کتاب؛

- بیان برخی نکات ویژه در متن کتاب؛

- ترجمه‌ی واژگان مشکل؛

- بیان شواهدی مستند از تحریفات، از جمله داستان دزد راهزنی که از غبارّ خاکِ پایِ زائران کربلا، از جهنم رهید. (ص 79) حکایت مهلاً مهلاً و بوسه بر زیرِ گلویِ امام حسین علیه‌السلام به هنگام وداع آخر. (ص 154) داستان دختر امام حسین علیه‌السلام به هنگام وداع که نوازش دختر مسلم بن عقیل را به یاد پدرش آورد. (ص 155) برخی زبانِ حال‌‌‌هایی که گفته می‌‌شود. (ص 199) دروغ بودنِ داستانِ فاطمه‌ی صغری در مدینه و مرغ. (ص 199) افسانه‌ی بستنِ پای امام سجاد از زیر شکم شتر. (ص 265) بررسی برخی داستان‌‌‌های حسین بن حمدان جنبلانی در نقلِ وقایع عاشورا. (ص 285)

- توجه دادن به اهمیت برخی فراز‌های متن؛

- ارائه‌ی اطلاعاتی در مورد کتاب‌‌‌های مذکور در متن مصنف؛

- بیان برخی اصطلاحات علوم؛

- آگاه‌سازی نسبت به باور‌های برخی فرقه‌‌‌ها و گروه‌ها؛

- بیان دلایل انحراف و تحریف؛

- حل ریشه‌‌ای برخی مشکلات؛

- ریشه‌یابی برخی تحریفات در مسائل علمی.

خلاصه‌ی مطالب:

لؤلؤ و مرجان بیانیه‌‌ای کوبنده علیه روضه‌خوان‌‌ها (نه روضه‌خوانی و روضه‌خوان‌‌های واقعی) است. مهم‌‌ترین مطالب این کتاب عبارت است از: استحباب روضه‌خوانی و گریستن بر امام حسین علیه‌السلام و اهل بیت علیهم‌السلام، تعریف علم روضه‌خوانی، شرایط روضه‌خوانی. در این کتاب هم‌چنین از اهمیّت راستگویی و مفاسد دروغگویی بویژه دروغ بستن به خداوند و پیشوایان اسلام، سخن رفته و نمونه‌هایی از روضه‌‌های دروغ نقل و نقد و مذمّت از افرادی شده که دروغ گفتن را در روضه‌‌خوانی (برای گریانیدن)، جایز دانسته‌اند. به مذمّت از گوش دادن به اخبار دروغ پرداخته و آیات و روایاتی در این‌باره ارائه شده است.