تاریخ: ۱۳۹۴/۶/۱۸
معرفی کتاب محن الابرار
پاره‌‌ای از مطالب کتاب عبارت است از: امامت آن حضرت و معجزات و مکارم اخلاق او، احتجاجات آن حضرت با معاویه، آیات تأویل شده به شهادت او، خبر دادن خداوند به پیامبران درباره شهادت آن حضرت، پاداش گریستن بر مصیبت آن حضرت، رخداد‌های پس از بیعت مردم با یزید تا شهادت آن حضرت، رخداد‌های پس از شهادت آن حضرت و...

نام کتاب: بحارالانوار الجامعه لدرر اخبار الائمه الاطهار ج 44 و 45 و 98 (محن الابرار در ترجمه‌‌ی بحارالانوار)

مؤلف: محمّد باقر مجلسی

فوت مؤلف: 1110 ق

زبان: عربی

نوع: روایی

درجه‌‌ی اعتبار: نیمه‌‌معتبر

مشخصات نشر: تصحیح محمّدباقر بهبودی و سیدابراهیم میانجی و سید محمدمهدی موسوی خرسان. چاپ دوم: بیروت، مؤسّسۀ الوفاء، 1403 ق. ج 44 و 45 و 98.

موضوع:

شخصیت‌نگاری: زندگی امام حسین علیه‌السلام و فرزندانش را بررسی کرده است.

واقعه‌نگاری: وقایع مربوط به قبل و بعد از واقعه‌‌ی عاشورا مطرح شده است.

غیره: معجزات و فضل زیارت و آداب زیارت و ادعیه و زیاراتِ مربوط به شهدای عاشورا بیان شده است.

توضیح:

دوره‌‌ی کامل کتاب حاضر در شمار منابع مهمّ حدیثی شیعه و بخشی از آن درباره زندگی و قیام امام حسین علیه‌السلام است. این بخش از کتاب بخش دوم و سوم از جلد دهم و بخش دوم از جلد بیست و دوم کتاب، برحسب تقسیم‌بندی مؤلف است؛ امّا در چاپ حاضر بخشی از جلد چهل و چهار (ص 174 به بعد) و تمام جلد چهل و پنج و نود و هشت است. تاریخ پایان تألیف جلد چهل و پنج کتاب ربیع الاوّل 1079 است.

نزدیک به همه مطالب کتاب شامل روایات ائمه‌ی معصومین است و البتّه همه آن‌ها صحیح نیست. روایات کتاب با سند و مأخذ نقل شده و گاه مؤلف در ذیل روایات به توضیح لغات آن پرداخته است. در ضمن جلد چهل و چهار و چهل و پنج، مراثی و نیز مطالبی از کتاب‌‌های تاریخ آورده و علّت آن، این دانسته شده که در روایات همه خصوصیّات مطالب کتاب‌‌های تاریخ نیست. آن‌گاه مؤلف گفته است اغلب این مطالب را روایات معتبر که در این کتاب آمده تأیید می‌کند (ج 45، ص 294).

مطالب مربوط به امام حسین علیه‌السلام از باب بیست و چهارم کتاب در جلد چهل و چهار، آغاز می‌شود و در باب پنجاه در جلد چهل و پنج، به پایان می‌رسد. به این بخش از کتاب، که بیش از یک و نیم جلد است مقتل بحارالانوار گفته می‌شود و معمولاً پنداشته می‌شود که تنها همین بخش از کتاب درباره امام حسین علیه‌السلام است. حال آن‌که جلد نود و هشت کتاب (مزار) نیز درباره آن حضرت است و به زیارت او اختصاص دارد و از باب هجده آغاز می‌شود و در باب چهل و نه به پایان می‌‌رسد. پاره‌‌ای از مطالب کتاب عبارت است از: امامت آن حضرت و معجزات و مکارم اخلاق او، احتجاجات آن حضرت با معاویه، آیات تأویل شده به شهادت او، خبر دادن خداوند به پیامبران درباره شهادت آن حضرت، پاداش گریستن بر مصیبت آن حضرت، رخداد‌های پس از بیعت مردم با یزید تا شهادت آن حضرت، رخداد‌های پس از شهادت آن حضرت، رخداد‌های در جهان آفرینش پس از شهادت آن حضرت (گریستن آسمان و زمین، خسوف و کسوف و …)، مرثیه‌‌های در سوگ آن حضرت، مجازات قاتلان آن حضرت، احوال مردم در روزگار آن حضرت، همسران و فرزندان آن حضرت، احوال مختار، جور خلفا به قبر آن حضرت، وجوب زیارت آن حضرت، پاداش زیارت آن حضرت، فضیلت و آداب زیارت آن حضرت، تربت حرم آن حضرت، زیارت اربعین.

بخش مقتل این کتاب بنا به گزارش خان بابامشار در فهرست کتاب‌‌های چاپی فارسی (ج 4، ص 4630)، ذیل عنوان محنالابرار فی ترجمۀ مقتل بحارالانوار در معجزه و مصیبت نور دیده احمد مختار، به قلم محمّد حسین هشترودی تبریزی، ترجمه و منتشر شده است (تهران، انتشارات علمی، 1347). در کتاب ادبیّات فارسی بر مبنای تألیف استوری (ج 2، ص 928)، از کتاب فوق با عنوان محسنالابرار … و از مترجم آن به نام محمّدحسین یاد شده که هر دو غلط چاپی است. هم‌چنین گزیده‌‌ای مهذّب از بخش مقتل این کتاب ذیل عنوان المختار من مقتل بحارالانوار: عرض وثائقی موجز لاحداث ثورۀ الحسین علیه‌السلام، به اهتمام محسن اراکی، فراهم آمده است (چاپ اوّل: مجمع الفکر الاسلامی، محرّم 1411).

برای شناخت نسخه‌‌های خطّی و چاپی این کتاب و ترجمه‌‌های اردو و نیز دیگر ترجمه‌‌‌های فارسی آن رجوع شود به: حُسین درگاهی و علی‌اکبر تلافی داریانی. کتابشناسی مجلسی، علامه محمّد باقر بن محمّد تقی مجلسی (چاپ اوّل: بنیاد فرهنگی امام رضا علیه‌السلام، 1370)

«زندگانی حضرت امام حسین علیه‌السلام»، ترجمه بخشی از کتاب گران‌قدر بحارالانوار، تألیف علامه مجلسی (ره) است که توسط محمدجواد نجفی انجام شده است.

لازم به توضیح است که جلد دهم چاپ اول اسلامیه؛ شامل سه بخش زندگی حضرت زهرا سلام الله علیها و امام حسن علیه‌‌السلام و امام حسین علیه‌السلام می‌‏باشد. در چاپ جدید اسلامیه جلد دهم به سه جلد 43 و 44 و 45 تقسیم شد. جلد 44 شامل زندگی امام حسن علیه‌السلام و بخش اول زندگی امام حسین علیه‌السلام تا قبل از شب عاشورا می‌‏باشد و جلد 45 وقایع شب عاشورا تا شهادت و پس از آن را بررسی کرده است؛ بدین جهت کتاب حاضر ترجمه جلد 45 چاپ جدید (وقایع عاشورا و پس از آن) بوده و ترجمه بخش اول زندگی امام حسین علیه‌السلام به همراه ترجمه زندگی امام حسن علیه‌السلام توسط مترجم در یک جلد آمده است.

در جلد 44 از بخش 24، اختصاص به زندگی امام حسین علیه‌السلام دارد که با وصیت امام حسن علیه‌السلام نسبت به آن حضرت آغاز شده و سپس معجزات و مکارم اخلاق و مباحث دیگری را مطرح کرده است.

بخش 37 به دو قسمت تقسیم و قسمتی از آن به جلد 45 منتقل شده است، بنابراین کتاب حاضر از قسمت دوم بخش 37 آغاز می‌‏شود.

این کتاب در 14 بخش تنظیم شده است که مطالب بخش‏‌های مختلف عبارتند از:

1) بخش سی و هفتم: در این بخش حوادث شب و روز عاشورا و چگونگی شهادت اصحاب آن حضرت و بنی‌‏هاشم و سپس شهادت مظلومانه امام حسین علیه‌السلام و اتفاقات پس از آن را بیان کرده است. در صفحه 96 کتاب نیز زیارت‏‌نامه‌‏ای که از ناحیه مقدسه‌ی امام زمان (عج) رسیده است، نقل شده است که مترجم آن را ترجمه نکرده است.

2) بخش سی و هشتم: در این بخش داستان شهادت طفلان مسلم، از کتاب امالی شیخ صدوق (ره) نقل شده است.

3) بخش سی و نهم: در این بخش اتفاقات پس از شهادت امام حسین علیه‌السلام و برخورد اهل بیت علیهم‌السلام با اهل کوفه و رجوع آن‌ها به مدینه و وقایع اسارت بیان شده است.

4) بخش چهلم: در این بخش عظمت شهادت آن حضرت و سنگینی آن بر آسمان و زمین و موجودات آمده است.

5) بخش چهل و یکم: ضجه و گریه ملائکه و پیامبران و فاطمه اطهر علیهاالسلام برای امام حسین علیه‌السلام در این بخش بیان شده است.

6) بخش چهل و دوم: در این بخش خواب ام سلمه و خبر دادن پیامبر خدا از شهادت امام حسین علیه‌السلام از منابع معتبر نقل شده است.

7) بخش چهل و سوم: درباره نوحه جنیان برای امام حسین علیه‌السلام مطالبی در این بخش آمده است.

8) بخش چهل و چهارم: این بخش راجع به مرثیه و اشعاری است که در خصوص امام حسین علیه‌السلام سروده شده است. مترجم این بخش را ترجمه نکرده است. ایشان در مورد ترجمه نشدن این بخش چنین نگاشته است: چون اشعار این بخش به قدری مفصل است که اولاً خواننده را خسته می‏‌کند و ثانیاً نظم و شعر عربی آن لطافت ادبیت خود را از دست می‏‌دهد و نظیر ترجمه نثر عربی خواهد بود، لذا ما از ترجمه اشعار این بخش خودداری نمودیم.

9) بخش چهل و پنجم: این بخش درباره این مطلب است که چرا خدا عذاب قاتلین امام حسین علیه‌السلام را به تأخیر انداخت.

10) بخش چهل و ششم: راجع به عذاب دنیوی قاتلین امام حسین علیه‌السلام است.

11) بخش چهل و هفتم: این بخش درباره احوال خویشاوندان و مردم زمان امام حسین علیه‌السلام و اتمام حجت‌‏هایی است که با یزید کردند.

12) بخش چهل و هشتم: راجع به تعداد فرزندان و زنان امام حسین علیه‌السلام است.

13) بخش چهل و نهم: در این بخش حسب و نسب و احوال مختار بن ابو عبیده ثقفی بیان شده است.

14) بخش پنجاهم: این بخش درباره جور خلفاء بر قبر امام حسین علیه‌السلام و تخریب و اهانت به آن مضجع شریف می‌‏باشد.

فهرست مندرجات کتاب نیز در پایان کتاب آمده است.

مترجم در این کتاب تلاش نموده است که در عین این که وفادار به متن باشد، ترجمه‏‌ای روان و غیر تحت‌اللفظی ارائه دهد. ترجمه تحت‌اللفظی ترجمه‌‏ای گنگ و نامفهوم است و سبب ملامت و خستگی می‌‏شود؛ بنابراین مترجم همراه با ترجمه هر کجا که لازم دانسته توضیحاتی را داخل پرانتز و یا در پانوشت آورده است که سبب روشنی و وضوح مطلب می‌‏شود. اگرچه این ترجمه در حد خود قابل تقدیر و قدردانی است؛ امّا اشکالاتی نیز به چشم می‌‏خورد که مترجم از آن‌ها غافل شده است. از جمله به این موارد می‏‌توان اشاره نمود:

1) در ترجمه عناوین بخش‌‏ها، رعایت امانت نشده و ترجمه ناقصی ارائه شده است و این در حالی است که ترجمه آن قسمت لازم بوده و دلیل موجهی برای حذف آن وجود ندارد.

2) در متن عربی کلماتی داخل‏ [] آمده است که در ترجمه حتی در مواردی که عبارت عربی نیز آمده، علامت مذکور نیامده است و در ترجمه نیز رعایت این مطلب نشده است.

3) مترجم بخش‏‌های از کتاب را به صلاح‌دید خود حذف کرده است. اگرچه این نکته را در پانوشت تذکر داده است؛ امّا حذف بخش‏‌هایی که مؤلف ذکر آن را لازم دانسته است، صحیح نیست. به عنوان مثال در صفحه 141 بیش از 10 خط خطبه فاطمه صغری حذف شده است؛ در حالی که مخاطب ترجمه افراد غیر متخصص هستند و لازم است تمامی جملات برای آن‌ها ترجمه شود.

4) از لحاظ زمانی باید جملات مرتبط هم زمان باشند و افعال آن‌ها با دو زبان مختلف ترجمه نشوند و این نکته در برخی موارد رعایت نشده است.

5) در ترجمه آیات روال واحد رعایت نشده است و ترجمه تعدادی از آیات در متن و برخی دیگر در پانوشت آمده است. در مواردی نیز آدرس آیات فراموش شده است.

6) ذکر عبارات عربی؛ مانند: «ایها الناس» به جای «ای مردم» نیز از مواردی است که از نقاط ضعف این ترجمه به شمار می‌‏رود.

7) در ترجمه اشعار عربی نیز روال واحدی رعایت نشده است. در برخی موارد؛ مانند ص 166 تنها مطلع ابیات آمده است؛ امّا در موارد دیگر تمامی ابیات آمده است و سپس ترجمه آن‌ها را آورده است.

با توجه به این‌که این ترجمه برای استفاده عموم مردم صورت گرفته است؛ سبک نگارش به گونه‏‌ای است که مناسب مجالس ذکر مصیبت و عزاداری اباعبداللّه علیه‌السلام باشد. جملات و ابیاتی از متن انتخاب و عین عبارت ذکر شده است و سپس ترجمه آن آمده است؛ این شیوه از یکنواختی متن می‌‏کاهد و خواننده را به ادامه آن ترغیب می‌‏کند.

خلاصه‌‌ی مطالب:

پاره‌‌ای از مطالب کتاب عبارت است از: امامت آن حضرت و معجزات و مکارم اخلاق او، احتجاجات آن حضرت با معاویه، آیات تأویل شده به شهادت او، خبر دادن خداوند به پیامبران درباره شهادت آن حضرت، پاداش گریستن بر مصیبت آن حضرت، رخداد‌های پس از بیعت مردم با یزید تا شهادت آن حضرت، رخداد‌های پس از شهادت آن حضرت، رخداد‌های در جهان آفرینش پس از شهادت آن حضرت (گریستن آسمان و زمین، خسوف و کسوف و …)، مرثیه‌‌های در سوگ آن حضرت، مجازات قاتلان آن حضرت، احوال مردم در روزگار آن حضرت، همسران و فرزندان آن حضرت، احوال مختار، جور خلفا به قبر آن حضرت، وجوب زیارت آن حضرت، پاداش زیارت آن حضرت، فضیلت و آداب زیارت آن حضرت، تربت حرم آن حضرت، زیارت اربعین.