تاریخ: ۱۳۹۵/۶/۳
حوزه و بایسته های تبلیغی فرهنگ مهدویت
در این ازدحام دین زدایی روزگار معاصر که ساحت فطری جهان بیش از پیش ندای «هل من ناصر ینصرنی» حضرت را با گوش جان می شنود، دیدن دایره نیازها، حجم شبهات و اذهان پرسشگر جوان و جامعه و تدوین و بسته بندی معارف مهدوی و عرضه مستقیم آن به جامعه حتی...

 
 
 
 

«فلو لا نفر من کل فرقه منهم طائفه لیتفقهوا فی الدین و لینذروا قومهم اذا رجعوا الیهم لعلهم یحذرون» (توبه/ 122)

در این نوشتار بر آنیم تا گوشه هایی از ساز و کارها و بایسته های تبلیغی فرهنگ مهدویت را به بحث بگذاریم هر چند در این فرصت کوتاه مجال مباحث مبسوط و مطوّل نیست اما تلاش داریم که بصورت موجز و مختصر و ادبیاتی روان و در خور فهم مخاطب، کلیات و نکاتی را در باب چیستی و چگونگی تبلیغ مهدوی متذکر شویم.

طرح مسأله

قریب به سه دهه است که حاکمیت سیاسی از غیر دینی به دینی تغییر یافته است و محصول این تغییر فرم سیاسی، تشدید مطالبات فرهنگی و غیر معیشتی مردم از دین، پس از تثبیت حاکمیت سیاسی است که تمامی ابعاد اجتماعی، سیاسی، اقتصادی روان شناختی و جامعه شناختی را در بر می گیرد.

بدون تردید حوزه های علمیه از تأثیرگذارترین نهادهای فرهنگ زا در معنویت گرایی و مهدی باوری آحاد جامعه به حساب می آیند. تاریخ پرافتخار تشیع بزرگ ترین گواه بر جایگاه ویژه و نقش ممتاز این توده تأثیر گزار است. حوزه های علمیه بعنوان بدنه اصلی فکر دینی جامعه، در تعلیم معارف مهدوی و تربیت نسل منتظر، نقشی بس حساس را به عهده دارند.

یکی از مهم ترین وظایف حوزه و روحانیت مربوط به فهم روش مند و درک درست دین و پیرایش مباحث خرافی و انحراف زدایی در حوزه معرفت دینی بوده است. حضرت امام رحمت الله علیه در معرفی نقش تاریخی علمای دین و حوزه های علمیه می فرمایند: تردیدی نیست که حوزه های علمیه و علمای متعهد در طول تاریخ اسلام و تشیع مهم ترین پایگاه محکم اسلام در برابر حملات، انحراف و کج روی ها بوده اند. (صحیفه امام، ج ۲۱، ص ۲۷۴)

در این ازدحام دین زدایی روزگار معاصر که ساحت فطری جهان بیش از پیش ندای «هل من ناصر ینصرنی» حضرت را با گوش جان می شنود، دیدن دایره نیازها، حجم شبهات و اذهان پرسشگر جوان و جامعه و تدوین و بسته بندی معارف مهدوی و عرضه مستقیم آن به جامعه حتی در چشم اندازی وسیع به جهان را لازم بلکه واجب گردانیده است.

یک نظام دینی برای حفظ بقا و رشد خویش در چرخه حیات، نیازمند نشر و عرضه اصول و معارف خویش است تا از این طریق حیات و حقانیت خود را به اثبات رساند. نظام فکر شیعی از منظر فلسفه تاریخ، دورنمایی را برای خود ترسیم می کند که در آن برادری و برابری، عدالت و عقلانیت را در عالی ترین و آرمانی ترین شکل ممکن محقق خواهد دید. لذا ترویج یک چنین باوری نیاز به برخی مکانیسم ها و یک نظام جامع تبلیغی كاملاً مسلّح در عرصه دکترین مهدویت است تا در بازکاوی و پویش هر چه عمیق تر این باور، نظام مندانه گام بردارد.

در ابتدا سعی داریم با تعریف تبلیغ مهدوی به بازشناسی و تبیین ساز و کارها و ابزار این تبلیغ بپردازیم.

چیستی تبلیغ مهدوی

براستی بدون تبلیغ و ترویج دقیق و اطلاع رسانی صحیح از آموزه های فرهنگ مهدویت چگونه می توان انتظار نسلی منتظر و مهدی باور را داشت به نظر می رسد که بین تبلیغ مهدوی و تربیت مهدوی نسل منتظر، رابطه علّی و معلولی برقرار باشد بدین معنا که نسل مصلح، منتظر و معتقد به مهدی عجل الله تعالی فرجه معلول و محصول یک نظام کارآمد تبلیغی است.

تربیت و تبلیغ دینی نسل منتظر و آسیب شناسی آن موضوع پیچیده ایست که هر گونه تجویزی برای آن نیاز به یک جامع اندیشی و ژرف نگری با سلطه بر مبادی معرفت شناسی در حوزه های مختلف علوم انسانی و تکنولوژی آموزشی با رویکردهای مختلف روش شناسی تبلیغی و رسانه ای دارد.

ایمان باید در سه حوزه شناختی، عاطفی و عملی اثرات خود را بر جای بگذارد تا آن را یک باور و اعتقاد کامل بنامیم. به تعبیری دیگر، ایمان باید هم مؤلفه های فکری اعتقادی را داشته باشد و هم مؤلفه های عاطفی و روانی و دست آخر هم در حوزه رفتار و کردار شخص نمود داشته باشد. پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله می‌ فرمایند: «الایمان معرفة بالقلب و اقرار باللسان و العمل بالارکان» (بحارالانوار، ج ۹۵، ص ۱۱۷) یعنی ایمان یک معرفت و شناختی است که علاوه بر رفتار و عمل، با مسائل عاطفی نیز آمیخته می باشد.

هدف ما در تبلیغ مهدوی، رساندن سطح معرفت مخاطب از باور مهدوی به ایمان مهدوی است یعنی با تبیین درست گزاره های معرفت بخش مهدویت به غنای اعتقادی مخاطب خویش عمق ببخشیم و وقتی این اعتقاد سرگردان با روح و جان مخاطب درهم آمیخت قطعاً به حوزه رفتار فرد سرازیر خواهد شد و اثرات اجتماعی خود را نیز نشان خواهد داد.

لذا مبلّغ مهدوی در نظام مدیریت تبلیغی سعی در تحریک سه حوزه احساس، اندیشه و عمل بر اساس معارف و منابع فرهنگ غنی مهدویت است.

با استفاده از پیش فرض‌های موجود، تبلیغ مهدوی تبلیغی است که در راستای توسعه و بالندگی فرهنگ مهدویت با الهام از انگاره های مهدوی دغدغه سلامت عقیده، عاطفه و عمل مهدی باوران را داشته باشد.

بایسته های نظام تبلیغی مهدویت

با آغاز انقلاب دینی معاصر، تبلیغ و ترویج دین با گستره ای وسیع و جهان بینی حداکثری از قالب های سنتی به روش ها و رویکردهای جدیدی تغییر شکل داده است از آن جا که داشتن یک دور نمای دینی در رأس هرم فرهنگی جامعه به شتاب چرخ های فرهنگی آن جامعه کمک خواهد کرد. تبلیغ مهدوی با لحاظ راه کارهای مناسب در تولید و خلق نظام مهندسی فرهنگی جامعه نقش آفرینی می ‌کند.

1) گونه شناسی مخاطبان

بطور یقین یک پیام دینی زمانی پرجاذبه خواهد بود که با متد و روش مناسب بین فرستنده و گیرنده پیام ارتباطی دوسویه برقرار کند. یکی از ضرورت های تبلیغی شناخت مخاطب و توجه به اختلافات روحی روانی، فکری و فرهنگی آن ‌ها است. مبلغ مهدوی در سطح اجتماع با مخاطبان غیرهمگن و مختلفی از جهت توانایی ذهنی، سطح تحصیلات سطح استعداد، سن و... روبروست که با سنجش مخاطبان خود از هر ذهنیت و با هر ظرفیتی باید بصورت گزینشی دست به چنین مطالب و محتوای تبلیغی خود بزند. عدم توزیع صحیح نرم افزارهای فکری فرهنگی در عرصه تبلیغ معارف مهدوی به نوعی مخاطب را دچار نوسان و اُفت معرفتی خواهد کرد و به شکل گیری ناقص شخصیت فرهنگی مخاطب می انجامد.

2) انسجام و نظام مندی محتوای تبلیغ

سند چشم انداز مهندسی فرهنگی در حوزه مهدویت نقطه مطلوبی است که تمام ظرفیت های فرهنگی تبلیغی را در خدمت توسعه و تبیین فرهنگ انتظار هماهنگ و یکدست کرده و با یکسان سازی و تناقض زدایی به تحول ساختاری و محتوایی در نظام تبلیغی مهدویت برسیم.

تطابق آموزه های مهدوی با نیازهای نوجوانان و جوانان، سیستماتیک کردن دین و همگن سازی درونی اجزای معرفتی مهدوی و تنظیم مناسبات و روابط اجتماعی جامعه بر اساس مبانی فرهنگی مهدویت با نیازهای جامعه به نظام مندسازی تبلیغ کمک خواهد کرد. پس نظام مندی و انسجام به این معنا است که هم اجزاء ارائه شده با هم سازگار باشند و با یکدیگر هم خوانی و همراهی کنند و هم سطوحی که برای مخاطبان در نظر می‌گیریم عاری از ناهم خوانی باشد.

3) لحاظ عقلانیت حداکثری

عقلانیت معانی و مراتب متعددی دارد و مراد ما در اینجا عقلانیت به معنای استدلال پذیری می باشد نه عقل ابزاری خود بنیاد. (انسان مدرن و تبلیغ دین، چاپ پاسدار اسلام، ص ۳۵، پاییز ۱۳۸۵)

ما در تبلیغ مهدوی حتماً به نوعی عقلانیت دینی و استدلال گرایی جهت عمق بخشیدن به اندیشه مهدویت نیاز داریم. بر خلاف دیدگاه متفکران و روشنفکران غربی که عقل را در تضاد با وحی و دین می دانستند این موهبت خدادادی در دکترین مهدویت از جایگاه و مرتبه ویژه ای برخوردار است.

حضرت امام باقر علیه السلام فرموده است: «اذا قام قائمنا وضع الله یده علی رئوس العباد فجمع بها عقولهم و کملت بها احلامهم...»؛ هنگامی که قائم ما قیام می کند، خداوند دست محبتش را به سر بندگان می گذارد و عقول آن ‌ها را با آن کامل و افکارشان را پرورش داده تکمیل می کند. (بحار الانوار، ج ۹۵، ص ۱۱۷) لحاظ عقلانیت حداکثری در طرح مباحث مهدوی بستر پذیرش دین و اعتقاد به آموزه های مهدوی را فراهم می کند. تطبیق گزاره های دینی در چارچوب عقلانیت، تبلیغ را کارا و روزآمد خواهد نمود.

بهره گیری از رسانه و هنر در تبلیغ مهدوی

در این فضایی که به پا قدم ماهواره و اینترنت و... مرزها کاملاً شیشه ای و بی رنگ شده بطوری که از ورای آن فرهنگ ها و ادیان ملل مختلف بطور موازی قابل رؤیت است کارکرد و نقش رسانه ها در دین داری یا دین گریزی جامعه امری غیر قابل انکار است.

انباشت ارتباطات و انفجار اطلاعات ملت ها را از حیث فرهنگی به یک نزدیکی و قرابت مجازی رسانده که فرار از تشکیل فرهنگ واحد جهانی را نیز غیر ممکن کرده است. بر اساس آمار به عمل آورده بیش از ۷۵ درصد فیلم ها، اخبار، برنامه ها و رسانه های کشورهای جهان سوم از فیلترهای تبلیغی و فرهنگی دارندگان رسانه های غربی تغذیه می شوند. پخش فیلم های خشن و ترسناک، اسلایدهای مبتذل و مستهجن، توسعه فرهنگ مصرف، ترویج برهنگی و استفاده ابزاری از جاذبه های غیر معرفتی زنانه، از عمده ترین بخش های درآمدزای صنعت هالیوود است. در تبلیغ رسانه ای، ارتباطات از کلامی به غیر کلامی و تصویری به شکلی کاملاً ماهرانه تغییر روش داده است. رسانه های ارتباطی در توسعه و جهانی کردن اندیشه مهدویت و پاسداشت هر چه بیشتر هویت ملی و تحکیم مبانی معنوی سهمی بسزا دارند. در این جهان دیجیتالی کسانی موفق ترند که از این فضای مجازی فرهنگی بوجود آمده نهایت استفاده را ببرند و معارف و اندیشه مهدویت را در گستره ای وسیع به تصویر بکشند.

امروز جهان سکولار از تمامی ظرفیت ها و امکانات برای تبلیغ و رسالت خود استفاده می کند. هنر نیز یکی از کاراترین ادوات تبلیغی برای رساندن پیام انقلاب مهدی به جهان است.

استفاده از روش های القای غیر مستقیم بر مخاطبان می تواند از تأثیری ماندگارتر برخوردار باشد روش هایی چون فیلم، کارتون، نقاشی، بازی های رایانه ای، مسابقه، شعر،... و سایر شیوه هایی که پیام دین را در غالب هنر بیان نماید.

اگر یک اثر ادبی و هنری بر اساس قالب های تعریف شده و متدهای کلاسیک به ظهور برسد به یک زبان مشترک بین المللی تبدیل خواهد شد و همگان به راحتی با آن ارتباط برقرار خواهند کرد. عرضم را با یک جمله از مقام معظم رهبری که در دیدار با مسئولان سازمان تبلیغات اسلامی بیان فرمودند به پایان می رسانم. «هنر بهترین و رساترین وسیله تبلیغ دین است.»

رضا شجاعی مهر

منبع: سایت راسخون