تاریخ: ۱۳۹۴/۲/۱۲
منظور از آیه «رَبُّ الْمَشْرِقَیْنِ وَ رَبُّ الْمَغْرِبَیْنِ» چیست؟
مفسّران در تفسیر این آیات دو معنا ذکر کرده‌اند: نخست این‌که منظور از دو مشرق و دو مغرب، مشرق و مغرب زمین است؛ یعنی، دو نیمکره شمالی و جنوبی یا دو نیمکره شرقی و غربی. حتّی بعضی این آیه را اشاره‌ای به وجود نیمکره جدید یعنی «قارّه آمریکا» قبل از کشف آن دانسته‌اند.

منظور از آیه شریفه «رَبُّ الْمَشْرِقَیْنِ وَ رَبُّ الْمَغْرِبَیْنِ» چیست؟

در قرآن مجید مشرق و مغرب هم به صورت «تثنیه» (دو مشرق و دو مغرب) و هم به صورت «جمع» به کار برده شده است. مانند: «فَلا أُقْسِمُ بِرَبِّ الْمَشَارِقِ وَ الْمَغَارِبِ»؛ سوگند به پروردگار مشرق‌ها و مغرب‌ها و در جای دیگر می‌فرماید: «وَ أَوْرَثْنَا الْقَوْمَ الَّذِینَ کَانُوا یُسْتَضْعَفُونَ مَشَارِقَ الأرْضِ وَ مَغَارِبَهَا»؛ و مشرق‌ها و مغرب‌های [پربرکت] زمین را به آن قوم به ضعف کشانده شده (زیر زنجیر ظلم و ستم)، واگذار کردیم!

بنابراین، مشرق و مغرب هم به صورت «جمع» که حاکی از افراد متعدّد است و هم به صورت «تثنیه» که از دو فرد حکایت می‌کند، استعمال شده است.

مفسّران در تفسیر این آیات دو معنا ذکر کرده‌اند: نخست این‌که منظور از دو مشرق و دو مغرب، مشرق و مغرب دو نیمکره زمین است؛ یعنی، دو نیمکره شمالی و جنوبی یا دو نیمکره شرقی و غربی. حتّی بعضی این آیه را اشاره‌ای به وجود نیمکره جدید یعنی «قارّه آمریکا» قبل از کشف آن دانسته‌اند که فعلاً از موضوع بحث ما خارج است. به همین ترتیب، منظور از مشارق و مغارب، نقاط مختلف کره زمین است که هر نقطه‌ای نسبت به نقطه‌ای مشرق و نسبت به نقطه دیگر مغرب است.

به عبارت دیگر یکی از خواصّ «کره» این است که هر نقطه‌ای از آن نسبت به نقطه‌ای که در طرف غرب آن قرار گرفته مشرق محسوب می‌شود و نسبت به نقطه مقابل، مغرب است و لذا بعضی این‌گونه آیات را اشاره به کرویّت زمین می‌دانند.

دوّم این‌که منظور از تعدّد مشرق و مغرب، تعدّد نقطه طلوع و غروب حقیقی آفتاب است؛ زیرا هیچ‌گاه آفتاب دو روز از یک نقطه طلوع و در یک نقطه غروب نمی‌کند و به واسطه «میل» خورشید به شمال و جنوب (که نتیجه تمایل محور زمین نسبت به سطح مدار گردش آن به دور آفتاب است)، هر روز آفتاب از نقطه‌ای طلوع و در نقطه دیگر غروب می‌کند. بنابراین، هرگاه مجموعه این مشرق‌ها و مغرب‌ها را در نظر بگیریم، باید تعبیر به «مشارق» و «مغارب» کنیم و هرگاه تنها آخرین نقطه میل اعظم شمالی آفتاب (اوّل تابستان) و آخرین نقطه میل اعظم جنوبی (اوّل زمستان) را در نظر بگیریم، باید به «مشرقین» و «مغربین» تعبیر نماییم و این یکی از شاهکارهای قرآن است که در عبارات کوتاهی مردم را متوجّه اسرار شگفت‌انگیز خلقت می‌کند؛ زیرا می‌دانیم تغییر طلوع و غروب آفتاب، تأثیر فراوانی در پرورش گیاهان و میوه‌ها و به طور کلی در وضع عمومی موجودات زنده و زیبایی‌های جهان آفرینش دارد.

پاسخ از مرجع عالیقدر آیت الله مکارم شیرازی 
منبع: مجله «مبلغان»، شماره 115