حساب کاربری | عضویت    امروز: ۱۳۹۸ پنج شنبه ۲۹ فروردين     
ارسال به دوستان  نسخه چاپی
 معرفی کتاب الفتوح
در این کتاب از مسائل مختلف مرتبط با عاشوار سخن آمده است، مطالبی مانند: مقتل مسلم بن عقیل، وصیّت امام حسین علیه‌السلام به محمّد بن حنفیّه، اخبار کوفه و نامه‌های اهل کوفه به امام حسین علیه‌السلام، نامه امام حسین علیه‌السلام به اهل کوفه، وارد شدن مسلم بن عقیل به کوفه، حرکت امام حسین علیه‌السلام...

مؤلف: ابومحمّد بن اعثم کوفی      

زبان: عربی

درجه‌ی اعتبار: معتبر        

مشخصات نشر: تصحیح و تعلیق سید محمد عظیم الدین، زیر نظر محمد عبدالمعیدخان، بیروت، دارالندوة الجدیده.

موضوع: واقعه‌نگاری (بسیاری از رخدادهای مرتبط با کربلا را بیان کرده است.)

توضیح:

ابن اعثم کوفی در کنار مورخان کهنی مانند یعقوبی، مسعودی، طبری، دینوری و بلاذری یکی از چهره‌‌های تاریخ نگار برجسته‌ای است که بسیاری از تحولات تاریخ صدر اسلام را در کتاب الفتوح خود حفظ کرده است.

از زندگی مؤلف کتاب اطلاعات دقیق و کافی در دست نیست. شماری از عالمان رجال وی را شیعه دانسته و تاریخ درگذشتش را 314 ق شمرده‌اند. امّا چنین می‌نماید که او متمایل به شیعه بود و لااقل تا سال 320 ق حیات داشت. زیرا یاقوت حموی در ارشاد الاریب الی معرفۀ الادیب (ج2، ص230) گفته است: «له کتاب التّاریخ الی آخر ایّام المقتدر» و از این عبارت دانسته می‌شود که ابن اعثم لااقل تا پایان روزگار المقتدر عبّاسی (م 320ق)، زنده بود.

ابو محمّد احمد بن علی اعثم کوفی الکندی (م314ق) محدّث، شاعر و مورّخ شیعی بزرگ قرن سوم و چهارم هجری است. عدم اطّلاع دقیق از زادگاه و تاریخ تولّد و زندگانی وی به حدّی است که حتّی در نام و نسب وی اختلاف کرده برخی نامش را احمد و برخی نیز محمّد آورده‏اند. هم‌چنین لفظ «اعثم» را که لقب پدر او بوده است گاهی دربار‌ه‌ی خود «ابن اعثم» به کار برده‏اند. از میان منابع قدیمی تنها «معجم الادبا» یاقوت حموی (2/231) است که اشاره‌ای مختصر به شرح حال وی کرده و بعد از او ابن حجر عسقلانی در «لسان المیزان» (1/138) گفته‏‌های یاقوت را نقل کرده است.

متأسفانه در منابع متأخر نیز مطلب مفیدی که اطّلاع تازه‌ای در اختیار محققان قرار دهد به چشم نمی‏خورد. حتّی بیشتر این منابع از جمله لغتنامه دهخدا (جلد آ-ابو سعید، ص 291 ذیل «ابن اعثم»)، دایرة المعارف فارسی مصاحب (1/15)، دانشنامه ایران و اسلام (3/424)، دایرة المعارف شیعه (1/303) -در ارائه تاریخ فوت «ابن اعثم»دچار اشتباه فاحش می‏شوند و، به جای سال 314 ق، تاریخ مرگ وی را سال 214 ق قید می‏کنند. تاریخ فوت مندرج در منابع مزبور، با نظر یاقوت حموی که می‏گوید ابن اعثم غیر از «کتاب الفتوح» کتاب دیگری به نام «کتاب التاریخ» ابن اعثم علاوه بر دو کتاب یاد شده، کتابی به نام «کتاب المألوف» نیز داشته که امروز اثری از آن در دست نیست (معجم الادبا، 2/231). در شرح وقایع تاریخی از زمان مأمون (218 ق) تا المقتدر باللّه (مقتول در 320 ق) به رشته تحریر در آورده، و خود یاقوت این کتاب اخیر را همراه «کتاب الفتوح» دیده است، مغایرت دارداز منابع متأخر فقط ریحانة الادب (7/386) و دایرة المعارف بزرگ اسلامی (3/26) تاریخ فوت ابن اعثم را 314 ق قید کرده‏اند.

به هرحال، نام مؤلّف به صورت‌های گوناگون در منابع تاریخی و فهارس نسخ خطّی داخلی و خارجی آمده است؛ از جمله: ابو محمّد احمد بن اعثم کوفی، احمد بن علی اعثم کوفی، محمّد بن علی اعثم کوفی، احمد بن اعثم کوفی، احمد بن علی بن اعثم کوفی، ابن اعثم، احمد بن اعثم، و اعثم کوفی.

به طوری که گفته شد، در بین محققان، یاقوت حموی اوّلین شخصی است که در خصوص شخصیت ابن اعثم مطلبی ارائه داده است. بعد از او، حاجی خلیفه در کشف الظنون (2/1239)، شیخ آغابزرگ تهرانی در الذریعه (3/220)، میرزا محمّد علی مدرّس در ریحانة الادب (7/368)، فؤاد افرام بستانی در دانشنامه بستانی (2/339)، علاّمه دهخدا در لغتنامه، و دیگران، مطالبی-با استفاده از معجم الادبا همراه با استنباط شخصی خود- آورده‏اند. غیر از محققان یاد شده هستند دیگر کسانی که در خصوص ابن اعثم و«کتاب الفتوح»وی تحقیقاتی انجام داده‏اند. در بین آن‌ها، نظریات دو نفر غربی به نام‌های کارل برو کلمان و ام. آ. شابان، در خور توجه و تعمّق است. مطالب مربوط به تحقیقات این دو از قول محمّد حسین روحانی (راهنمای کتاب، سال 19، ص 450) نقل می‏شود.

الف) کارل بروکلمان در تاریخ ادبیات خود درباره ابن اعثم چنین می‏آورد: محمّد بن علی (و گفته شده است ابو محمّد علی) بن اعثم کوفی در گذشته در حدود سال 314 هجری که برابر است با سال 926 میلادی. وستنفیلد تاریخ در گذشت او را زمانی بس دیرتر از 314 آورده است.

او راست: «کتاب الفتوح»که تاریخی است قصّه گونه درباره فتوحات و شرح زندگی نخستین خلفا تا زمان یزید بن معاویه بر اساس نظر شیعیان‏ ظاهراً تاریخ‌نویسان عرب به این اثر اشاره نمی‏‌کنند. امکان دارد که نویسندگان اهل سنّت، به دلیل تمایل او به تشیع، نسبت به او بی‏اعتنا بوده‏اند (ادبیات فارسی بر مبنای تألیف استوری، 2، 881). همین منبع اشاره می‏کند که شاید ابن اعثم در کار خود از متن کامل «روایت موسوم به باهلی» در فتح آسیای میانه بهره برده باشد؛ چه، به گفته آ. ن. کرات، کتاب بلعمی در بیشتر موارد با ابن اعثم تطابق دارد نه با طبری و این نشان می‏دهد که، بلا واسطه یا از طریق اقتباس، از مأخذ واحدی بهره‏مند شده‏اند.

احمد کوفی داستان گشودن شوش و گریختن یزد گرد و کشته شدن او را از این کتاب به فارسی ترجمه کرده است.

ب) ام. آ. شابان، استاد دانشگاه اکستر، در چاپ اخیر دانشنامه اسلامی درباره ابن اعثم می‏گوید: ابو محمّد احمد بن الاعثم الکوفی الکندی، مورّخ عرب در قرن دوم-سوم هجری برابر با قرن هشتم-نهم میلادی و نویسنده کتاب الفتوح که در سال 204 ه (819 میلادی) نوشته شده است.

تنها نسخه خطّی کتاب در دو جلد در کتابخانه استانبول ذیل احمد 3 به شماره 2956 نگهداری می‏شود. یاقوت حموی در کتاب ارشاد[معجم الادبا] (1/379) دو کتاب دیگر نیز به ابن اعثم نسبت می‏دهد که هر دو از بین رفته‏اند. گرچه درباره نویسنده چندان اطّلاعی در دست نیست، کتاب الفتوح او یکی از منابع مهم تاریخ اولیه عرب ‏[آغاز اسلام‏] است. این کتاب از خلافت عثمان آغاز می‏کند و تا زمان خلافت هارون (193 ق) ادامه می‏یابد.

کتاب الفتوح نوشته ابن اعثم کوفی مورخ سده چهارم هجری، از معتبرترین متون تاریخ اسلام است که تا دوره اخیر از سوی مورخان و شرح حال نویسان مورد غفلت واقع شده و متن عربی آن تنها یکی دو دهه است که در دسترس قرار گرفته است. این متن در تمام دنیا یک نسخه بیشتر ندارد و به نظر می‏رسد بخش چاپ شده مشتمل بر تمامی متن اصلی نیست چون موردی از کتاب را که ابن طاووس نقل کرده در متن فعلی وجود ندارد. بخش‌هایی از متن عربی هم بوسیله متن فارسی تکمیل شده است.

یاقوت حموی در معجم الادباء دو کتاب تاریخی مشابه برای ابن اعثم نام می‏برد یکی الفتوح که از زمان ابوبکر تا هارون را شامل است و دیگر کتاب التاریخ که مشتمل بر حوادث دوران هارون تا مقتدر است در حالی که کتاب الفتوح فعلی از خلافت ابوبکر تا خلافت معتصم را در بر دارد. در کشف الظنون هم علاوه بر کتاب الفتوح، کتاب «فتوحات الشام» نیز به نام ابن اعثم آمده است اما مرحوم آغا بزرگ در الذریعه این‌ها را یک کتاب دانسته است.

گرچه فتوح البلدان بلاذری جامع ترین شرح پیشرفت سپاه عرب در قلمرو ساسانی است ولی الفتوح تفصیل بیشتری درباره مناطق فتح شده بویژه ارمنستان و خراسان آورده و بر خلاف بلاذری که فقط به شرح فتوحات می‏پردازد، به حوادث داخلی عراق هم توجه داشته و مؤلف دید تاریخی فراتری نسبت به بلاذری دارد چون الفتوح رویدادهای پس از رحلت پیامبر اکرم (ص) تا پایان خلافت مستعین را در بر دارد.

منابع کتاب‏

ابن اعثم در بیشتر موارد مآخذ خود را یاد نکرده اما بسیاری از اخبار آن را در سایر منابع می‏توان یافت. در عین حال در مواردی به نام شعبی، نصر بن مزاحم، واقدی، زهری و هشام کلبی برمی‏خوریم. مؤلف پس از ذکر این اسناد که همراه تصحیف است می‏نویسد: من همه روایات این‌ها را با وجود اختلاف موجود در آن‌ها جمع آوری کردم و از مجموع آن‌ها یک روایت را با مضمونی واحد ترتیب دادم. بنابراین، مؤلف حوادث را به طور یکنواخت نقل کرده است.

بی شک یکی از مآخذ او را آثار ابو مخنف باید دانست که گاه به سند کلبی و گاه مستقلا از وی نقل می‏کند. در میان اسناد وی به نام جعفر بن محمد الصادق علیه‌السّلام عن ابیه عن آبائه علیهم‌السلام هم برخورد می‏کنیم. ابن اعثم در بخش خراسان از کتاب مدائنی بهره برده و درباره فتح ارمینیه و آذربایجان از کتاب‏های ابو عبیده معمر بن مثنی استفاده کرده است.

به طور کلی در بیشتر موارد نقل‌ها با کلمه «قال» که گفته خود ابن اعثم یا راوی اوست آغاز می‏شود و گزیده‏ای از روایات مربوط به وقایع را در بر می‏گیرد. بدون شک الفتوح از روی منابع دست اول نوشته شده و مطالب منحصر به فرد فراوان دارد.

محتوا

کتاب الفتوح تا صفحه 244 جلد هشتم تمام شده و داستان شافعی با هارون الرشید را آورده است پس از آن هم در باره شافعی مطالبی دارد و آنگاه به روال طبیعی کتاب بازگشته است. یا باید تعبیر «تم کتاب الفتوح» غلط باشد یا آن‌که مؤلف بعد از تألیف کتاب، بخش پایانی را بر کتابش افزوده است.

درباره خلفای نخست مطالب مثبت زیادی آورده ولی واقعیاتی را که به کار شیعیان می‏آید نیز در جای خود نقل کرده است که این مسئله به تشیع عراقی او باز می‏گردد. نگاهی به مسائل تولد امام حسین علیه‌السّلام و چگونگی این نقل‏ها نشان می‏دهد که وی از مآخذ شیعی استفاده کرده است. الفتوح منبعی درباره آگاهی رسول خدا و امام حسین علیه‌السلام از شهادت آن حضرت در کربلاست.

مطالبی که در این کتاب درباره جنگ‌های ارتداد آمده به طور منحصر حاوی اخباری است که نشان می‏دهد برخی از متهمان به ارتداد، کسانی بوده‏اند که به دفاع از امام علی علیه‌السّلام و اهل‌بیت حاضر به پرداخت زکات به حکومت ابوبکر نشده‏اند.

آن‌چه در کتاب الفتوح درباره حوادث عراق آمده افزون بر اخبار سایر شهرهاست. یک جلد از چاپ هشت جلدی درباره کربلا بوده و مجلد مزبور از مآخذ دست اول حماسه کربلا محسوب می‏شود که متن آن با اندکی تغییر در مقتل الحسین علیه السّلام خوارزمی آمده است.

ترجمه فارسی الفتوح‏

درباره این‌که الفتوح به دست یک نفر ترجمه شده یا دو نفر آن را به فارسی برگردانده‏اند ابهام و تردید وجود دارد. متن موجود که ترجمه‏ای آزاد است و تنها تا وقایع امام حسین علیه‌السّلام را در بر دارد و با مقابله هشت نسخه خطی معتبر همراه نسخه چاپ سنگی سال 1305 چاپ شده توسط محمد بن احمد مستوفی هروی در سال 596 در تایباد خراسان به فارسی برگردانده شده است.

مصحح ترجمه فارسی پس از توضیحات طولانی درباره یک یا دو نفر بودن مترجم کتاب می‏گوید هنوز جای تحقیق بسیار درباره این کتاب وجود دارد.

ترجمه الفتوح همچون دیگر نثرهای اواخر سده ششم از صنعت سجع برخوردار است مثلاً نوشته است: به جمع غنایم و اغنام مشغول شد، نه زن گذاشت نه فرزند، نه خویش و نه پیوند، نه مال و متاع نه ملک و نه ضیاع. » یا «فوجی از حی طی که از نشر و طی امور با خبر بودند... »

با مطالعه گذرا در ترجمه به این نتیجه می‏رسیم که ترجمه الفتوح به دلیل ایجاز در بیان - که از صفات ممیزه آن است - از آثار مهم منثور زبان فارسی است و نظایر آن در میان کتب تاریخی صدر اسلام انگشت شمار است. این کتاب که از لحاظ ادبی از اهمیت بالایی برخوردار است یادگار دورانی است که هنوز زبان فارسی بر اثر حمله مغول به ضعف و تنزّل نگراییده بود. بنیاد آن بر سلاست و روانی استوار است و تلاش مترجم بر آن بوده که متن را به دور از لغات و ترکیبات پیچیده و کشدار در دسترس خواننده قرار دهد.

کتاب الفتوح ابن اعثم مخصوصاً از نظر شرح دادن حوادث عراق، فتح خراسان و ارمنستان و آذربایجان، جنگ‌های اعراب و خزرها، و روابط بیزانس و اعراب دارای اهمیت و اعتبار است.

مقایسه تاریخ ابن اعثم با احادیث مداینی، بدان سان که به طبری منسوب‏ شده، نشان می‏دهد که ابن اعثم نه تنها دقّت و نظارتی سودمند نسبت به احادیث یاد شده در «اخبار الرسل و الملوک» داشته، بلکه جزئیات مهمّی را نیز یادداشت کرده که تنها در «کتاب الفتوح» وی می‏توان یافت.

به طوری که در معرفی ابعاد شخصیت ابن اعثم یادآور شدیم، وی علاوه بر این‌که مورّخ بوده، شاعر و محدّث نیز بوده است. به همین جهت، به دنبال معرفی ابن اعثم مورّخ، چند کلمه‌ای در خصوص ویژگی‌های دیگرِ وی یعنی حدیث و شعر تقدیم می‏شود.

الفتوح نخست در هند میان سال 1388 تا 1395ق در هشت جزء به چاپ رسید و سپس در بیروت تجدید چاپ شد. در چاپ هند و این چاپ بیروت، که مشخصات آن در فوق آمده است، بخشی از جزء چهارم و بیش از نیمی از جزء پنجم به قیام امام حسین علیه‌السلام اختصاص دارد. بدین رو و نیز بدین دلیل که ترجمه فارسی این بخش‌ها به صورت مستقل منتشر شده است، در این نوشتار به معرّفی آن پرداخته می‌شود.

کتاب الفتوح تا صفحه 244 جلد هشتم تمام شده و داستان شافعی با هارون الرشید را آورده است پس از آن هم درباره شافعی مطالبی دارد و آن‌گاه به روال طبیعی کتاب بازگشته است. یا باید تعبیر «تم کتاب الفتوح» غلط باشد یا آن‌که مؤلف بعد از تألیف کتاب، بخش پایانی را بر کتابش افزوده است.

درباره‌ی خلفای نخست مطالب مثبت زیادی آورده ولی واقعیاتی را که به کار شیعیان می‏آید نیز در جای خود نقل کرده است که این مسئله به تشیع عراقی او بازمی‏گردد. نگاهی به مسائل تولد امام حسین علیه‌السلام و چگونگی این نقل‏‌ها نشان می‏دهد که وی از مآخذ شیعی استفاده کرده است. الفتوح منبعی درباره آگاهی رسول خدا و امام حسین علیه‌السلام از شهادت آن حضرت در کربلاست.

مطالبی که در این کتاب درباره جنگ‌های ارتداد آمده به طور منحصر حاوی اخباری است که نشان می‏دهد برخی از متهمان به ارتداد، کسانی بوده‏اند که به دفاع از امام علی علیه‌السلام و اهل‌بیت حاضر به پرداخت زکات به حکومت ابوبکر نشده‏اند.

آن‌چه در کتاب الفتوح درباره حوادث عراق آمده افزون بر اخبار سایر شهرهاست. یک جلد از چاپ هشت جلدی درباره کربلا بوده و مجلد مزبور از مآخذ دست اول حماسه کربلا محسوب می‏شود که متن آن با اندکی تغییر در مقتل الحسین علیه‌السلام خوارزمی آمده است.

مطالب مربوط به امام حسین علیه‌السلام از اواخر جزء چهارم الفتوح و با این عنوان آغاز می‌شود: «ابتداء اخبار مقتل مسلم بن عقیل و الحسین بن علی علیهماالسلام و ولده و شیعته» (ص209). جزء چهارم در صفحه 267 به پایان می‌رسد و سپس ادامه مطالب در جزء پنجم آمده است. نزدیک به همه مطالب جزء پنجم (تا صفحه 252 و با عنوان«ذکر ما کان بعد مقتل الحسین علیه‌السلام بن علی رضی الله عنهما»)، درباره امام حسین‌ علیه‌السلام است. در این جزء از این مسائل سخن رفته است: وصیّت امام حسین علیه‌السلام به محمّد بن حنفیّه، اخبار کوفه و نامه‌‌های اهل کوفه به امام حسین علیه‌السلام، نامه امام حسین علیه‌السلام به اهل کوفه، وارد شدن مسلم بن عقیل به کوفه، حرکت امام حسین علیه‌السلام به سوی عراق، وارد شدن امام حسین علیه‌السلام به کربلا، کسانی که با امام حسین علیه‌السلام کشته شدند، سخن حضرت زینب در مجلس ابن زیاد.

الفتوح از منابع مهم و کهن تاریخی ومورد استناد شیعه واهل سنّت است. فی‌المثل بسیاری از مطالب کتاب مقتل الحسین علیه‌السلام خوارزمی از این کتاب گرفته شده است. چنان‌که پاره‌ای از روایات مناقب ابن شهر آشوب و بحارالانوار و دیگر کتاب‌های تاریخی و روایی برگرفته از این کتاب است. با این وصف، امام حسین علیه‌السلام به محمّد بن حنفیّه که در آن آمده است: اسیره بسیرۀ جدّی محمّد … و سیرۀ ابوعلیّ بن ابی‌طالب و سیرۀ الخلفاء الرّاشدین المهدیین رضی الله عنهم (ز 5، ص33-34، ذیل عنوان «وصیۀ الحسین رضی الله عنه لاخیه محمّد رضی الله عنه»).

الفتوح قرن‌ها پیش به فارسی ترجمه شده و این ترجمه نیز چندی پیش تصحیح و منتشر شده که مشخصات آن چنین است: ابومحمد احمد بن علی اعثم کوفی. الفتوح ترجمه محمد بن احمد مستوفی هروی، تصحیح غلامرضا طباطبایی مجد (چاپ اوّل: تهران، انتشارات علمی و فرهنگی، 1372). در نقد تصحیح این ترجمه رجوع شود به: علی بهرامیان، «نگاهی به ترجمه الفتوح»، نشر دانش (سال پانزدهم، شماره سوم، فروردین و اردیبهشت 1374)، ص 53-55.

هم‌چنین بخشی از ترجمه مزبور الفتوح، که اختصاص به امام حسین علیه‌السلام دارد، ذیل عنوان قیام امام حسین علیه‌السلام: برگزیده از کتاب الفتوح، به صورت مستقل منتشر شده است. (چاپ اول، تهران، شرکت انتشارات علمی و فرهنگی، 1373). در نقد پاره‌ای از مطالب کتاب الفتوح به کتاب شهید جاوید (ص 370-377) رجوع شود.

ابن اعثم در بیشتر موارد مآخذ خود را یاد نکرده اما بسیاری از اخبار آن را در سایر منابع می‏توان یافت. در عین حال در مواردی به نام شعبی، نصر بن مزاحم، واقدی، زهری و هشام کلبی برمی‏خوریم. مؤلف پس از ذکر این اسناد که همراه تصحیف است می‏نویسد: من همه‌ی روایات این‌ها را با وجود اختلاف موجود در آن‌ها جمع‌آوری کردم و از مجموع آن‌ها یک روایت را با مضمونی واحد ترتیب دادم. بنابراین، مؤلف حوادث را به طور یکنواخت نقل کرده است.

بی‌شک یکی از مآخذ او را آثار ابو مخنف باید دانست که گاه به سند کلبی و گاه مستقلاً از وی نقل می‏کند. در میان اسناد وی به نام جعفر بن محمد الصادق علیه‌السلام عن ابیه عن آبائه علیهم‌السلام هم برخورد می‏کنیم. ابن اعثم در بخش خراسان از کتاب مدائنی بهره برده و درباره فتح ارمینیه و آذربایجان از کتاب‏‌های ابوعبیده معمر بن مثنی استفاده کرده است.

به طور کلی در بیشتر موارد نقل‌ها با کلمه «قال» که گفته خود ابن اعثم یا راوی اوست آغاز می‏شود و گزید‌های از روایات مربوط به وقایع را در بر می‏گیرد. بدون شک الفتوح از روی منابع دست اول نوشته شده و مطالب منحصر به فرد فراوان دارد.

لازم به یادآوری است، در چاپ کتاب الفتوح کلمه «کتاب» جزء عنوان آن قرار گرفته و با عنوان کتاب الفتوح (نه الفتوح)، چاپ شده است.

ترجمه‌ی الفتوح

درباره این‌که الفتوح به دست یک نفر ترجمه شده یا دو نفر آن را به فارسی برگردانده‏اند ابهام و تردید وجود دارد. متن موجود که ترجمه‌ای آزاد است و تنها تا وقایع امام حسین علیه‌السلام را در بر دارد و با مقابله هشت نسخه خطی معتبر همراه نسخه چاپ سنگی سال 1305 چاپ شده توسط محمد بن احمد مستوفی هروی در سال 596 در تایباد خراسان به فارسی برگردانده شده است.

مصحح ترجمه فارسی پس از توضیحات طولانی درباره یک یا دو نفر بودن مترجم کتاب می‏گوید هنوز جای تحقیق بسیار درباره این کتاب وجود دارد.

ترجمه الفتوح همچون دیگر نثر‌های اواخر سده ششم از صنعت سجع برخوردار است مثلاً نوشته است: به جمع غنایم و اغنام مشغول شد، نه زن گذاشت نه فرزند، نه خویش و نه پیوند، نه مال و متاع نه ملک و نه ضیاع.» یا «فوجی از حی طی که از نشر و طی امور با خبر بودند».

با مطالعه‌ی گذرا در ترجمه به این نتیجه می‏رسیم که ترجمه الفتوح به دلیل ایجاز در بیان - که از صفات ممیزه آن است - از آثار مهم منثور زبان فارسی است و نظایر آن در میان کتب تاریخی صدر اسلام انگشت‌شمار است. این کتاب که از لحاظ ادبی از اهمیت بالایی برخوردار است یادگار دورانی است که هنوز زبان فارسی بر اثر حمله مغول به ضعف و تنزّل نگراییده بود. بنیاد آن بر سلاست و روانی استوار است و تلاش مترجم بر آن بوده که متن را به دور از لغات و ترکیبات پیچیده و کشدار در دسترس خواننده قرار دهد.

یاقوت حموی در«ارشاد الاریب الی معرفة الادیب» (1/379) می‏نویسد که ابن اعثم «مورخ است و شیعی مذهب نور اللّه شوشتری (مجالس المؤمنین، 1/278) ابن اعثم را شافعی می‏داند. بوده و نزد اهل حدیث ضعیف شمرده می‏شود.» اینک باید دید چرا یاقوت حموی وی را نزد اهل حدیث به ضعف نسبت می‏دهد. آیا در جمله «کان شیعیا و هو عند اهل الحدیث ضعیف» رابطه‌ای میان اجزای جمله هست؟ نویسنده‌ای چنین دقیق و باریک بین و محقّق، همان به گناه شیعه بودن، باید ضعیف شمرده شود؟ این‌که تعصبات مذهبی همواره - حتّی در میان محقّقان و نویسندگان - مایه تهمت زنی بوده قابل انکار نیست. آیا آن‌چه مرحوم محمّد پروین گنابادی در شرح حال یاقوت حموی می‏آورد، نمی‏تواند یکی از انگیزه‏‌های قضاوت منفی حموی درباره ابن اعثم انگاشته شود؟

«وی در ضمن این سفر‌ها با دانشمندان و محدّثان و قاریان و دیگر عالمان دیدار‌ها کرده و از محضر آنان سود‌ها برگرفته و گاه نیز به مناظره و بحث می‏پرداخته است. صاحب معجم المطبوعات‏معجم المطبوعات العربیة و المعربة، یوسف الیان سرکیس، 1928 مصر، ج 2، ص 1941. می‏نویسد: وی به علّت مطالعه برخی از کتاب‌های خوارج تعصّب شدیدی بر ضد علی علیه‌السلام داشت؛ چه، معتقدات خوارج سخت در ذهن وی ریشه دوانیده بود. از این رو هنگامی که در سال 613 در دمشق بود با یکی از علویان که به مهر علی تعصّب داشت، مناظره می‏کرد و میان آن دو سخنانی رد و بدل شد که نسبت دادن آن‌ها به علی علیه‌السلام ناروا بود. بدین سبب مردم آن شهر به مخالفت شدید با وی برخاستند و نزدیک بود به کشتن وی دست یازند، امّا یاقوت از بیم جان از آنجا گریخت و در حال بیم و هراس سخت به حلب رفت و از آن‌جا هم شهر به شهر می‏گشت تا به خراسان رسید.» برگزیده مشترک یاقوت حموی، ترجمه محمّد پروین گنابادی، ص 9، به نقل راهنمای کتاب (سال 19، ش 4-6، ص 457)، مقاله محمّد حسین روحانی.

به طوری که از متن کتاب حاضر و دیگر منابع تاریخی و ادبی بر می‏آید، ابن اعثم، شاعر نیز بوده و اشعاری چند از او به یادگار مانده است. وی در بعضی از مطالب کتاب، بنا به موقعیت قضایا و حوادث تاریخی، ابیاتی چند با عنوان «لمؤلفه» به متن افزوده است که حکایت از تبحرّ و دقّت نظر وی دارد. علاوه بر این‌ها، یاقوت دو بیت شعر زیر را که ابن اعثم برای ابو الحسن بن سلاّمی بیهقی انشاء کرده، آورده است: (‏إذا اعتذر الصّدیق إلیک یوماجمن التقصیر عذر أخ مقرّج فصنه عن جفائک و ارض عنه‏جفانّ الصّفح شیمة کلّ حرّس)

درباره مترجم: حمدالله، یا حمد بن تاج‌الدین ابی‌بکر بن حمد بن نصر مستوفی قزوینی، نام کامل مورخ، شاعر و نویسنده قرن هشتم است.

وی از خاندان مستوفیان قزوین است که مدت‌ها متصدی حکومت آن شهر بودند. پدر حمدالله و نیز خود او با عنوان «مستوفی» در دستگاه ایلخانان خدمت می‌کردند و حمدالله خود از نزدیکان خواجه رشید الدین فضل الله بود و پس از او نیز همچنان سمت خود را در کار‌های دیوانی حفظ نمود.

حمدالله مستوفی متولد به سال ۶۸۰ق است و وفات او در سال ۷۵۰ق اتفاق افتاده است و مزارش در محل ملک قزوین باقی است. از حمدالله مستوفی، سه اثر باقیست:

1) تاریخ گزیده: این کتاب در خلاصه تاریخ عالم - تاریخ عمومی، تاریخ اسلام و تاریخ ایران تا زمان نویسنده - به نام «غیاث الدین محمد» نگاشته شده‌است. در پایان کتاب دو فصل دیگر نیز، یکی در تاریخ علما و شعرای عرب و عجم و دیگری در تاریخ قزوین و بیان احوال اهل علم و ادب آن شهر وجود دارد. این کتاب در یک مقدمه و ۶ باب در سال ۷۳۰ق به پایان رسیده‌است.

2) نزهت القلوب: این کتاب در جغرافیا است و در سال ۷۴۰ق نگارش آن به پایان رسیده‌است. این کتاب را از اولین دائره المعارف‌های فارسی به حساب آورده‌اند.

3) ظفرنامه: منظومه ظفرنامه در هفتاد و پنج هزار بیت به وزن شاهنامه در سال ۷۳۵ ق به پایان رسید. ظفرنامه به سه کتاب یا سه قسم تقسیم می‌شود، کتاب نخست در تاریخ عرب (قسم اسلامی)، کتاب دوم در تاریخ عجم (قسم احکام) و کتاب سوم در تاریخ مغول (قسم سلطانی).

خلاصه‌ی مطالب

در این کتاب از مسائل مختلف مرتبط با عاشوار سخن آمده است، مطالبی مانند: مقتل مسلم بن عقیل، وصیّت امام حسین علیه‌السلام به محمّد بن حنفیّه، اخبار کوفه و نامه‌های اهل کوفه به امام حسین علیه‌السلام، نامه امام حسین علیه‌السلام به اهل کوفه، وارد شدن مسلم بن عقیل به کوفه، حرکت امام حسین علیه‌السلام به سوی عراق، وارد شدن امام حسین علیه‌السلام به کربلا، کسانی که با امام حسین علیه‌السلام کشته شدند، سخن حضرت زینب در مجلس ابن زیاد.

تاريخ: ۱۳۹۵/۷/۲۹
نام:
پست الکترونیکی:
نظر شما:
سامانه اعزام مبلغ دفتر تبلیغات سمتا
دوره مسیحیت
نقد فرق تصوف و دراویش
تربیت مبلغ خواهران
کارگاه مطالعات سینمایی
زمانبندی امتحانات بینش مطهر
فراخوان جذب، گزینش و ارتقاء رتبه
پاتوق داستان
ایپرسش
دانلود نرم افزارهای مرکز ملی پاسخگویی
فرم ارسال اخبار شما
لینکستان سایت‌های مرتبط
آخرین اخبار سایر خبرگزاریها
  صفحه اصلی  |   گزارش از مطالب  |   درباره ما  |   اخبـــار  |   دانلود نرم افزار 
Copyright © 2010. All rights reserved.
Developed by WebBox Portal